ansiklopedi
Büyüt
Britannica Ansiklopedisi ciltleri 

Ansiklopedi nedir?

Bilim ve sanat kollarını toplu halde konularına, ya da harf sırasına göre bir araya getiren ana kitaptır. Eski Yunanca'da «bilgi çemberi» anlamına gelen ansiklopedi yerine, bizde eski kaynaklarda «kamus-ül-ulum», «muhit-ül-maarif» gibi terimler kullanılırdı. Ansiklopedik bilgilerle birlikte dilin bütün kelime hazinesini içine alan eserlere de «ansiklopedik sözlük» denir. Ayrıca tek bilim kolu için alfabetik olarak düzenlenen ansiklopediler de vardır.

Ansiklopedi konusunda ilk çalışma eski Yunan bilgini Aristoteles (M. Ö. 384-322) tarafından yapıldı. Bundan ötürü kendisine «ansiklopedicilerin babası» denir. İkinci olarak ansiklopedik bir eser hazırlayan eski Romalı yazarlardan Marcus Terentius Varro'dur. (M.Ö. 116-27). Bugünkü anlamda ansiklopediler Avrupa’da 15. yüzyıldan itibaren yazılmaya başlandı. 1481'de İngiltere'de ilk kitabı basan William Caxton, ilk İngilizce başvurma kitabı olan «Mirror of the World» u (Dünyanın Aynası) yayımladı. Bu eser aynı zamanda ilk resimli ansiklopedi oldu.

ansiklopedi

Bizde ilk ansiklopedik eser 16. yüzyılda yaşamış olan Taşköprülüzade Ahmet Efendinin «Şakayık-ı Numaniye» adlı kitabıdır. Eserde Osmanlı çağında yaşamış bilim adamları hakkında bilgiler verilir. Bugünkülere benzer biçimde ansiklopedi yazma teşebbüsünde bulunan ilk yazarımız Ali Suavi'dir. «Kamus-ül-Ulum ve'l-Maarif» adlı bu eser tamamlanamadı. Yayımlandığı tarihe göre büyük önem taşıyan Şemseddin Sami'nin 6 ciltlik «Kamus-ul Alam» ı 1899'da basıldı. Emrullah Efendi'nin başkanlığında hazırlanan «Muhİt-ül-Maarif» in de ancak 1 cildi çıkarılabildi. Batı ansiklopedi anlayışına bir hayli uygun olanak Türkiye'de basılan İlk eser 1932- 1936 yılları arasında Cumhuriyet Gazetesi tarafından yayımlanan 10 ciltlik «Hayat Ansiklopedisi» dir.

Bu eserin yayımlanmasından aşağı yukarı 25 yıl sonra «Hayat Yayınları» tarafından aynı adı taşıyan 6 ciltlik «Hayat Ansiklopedisi» de bu alanda yapılmış ciddi teşebbüslerden biridir. Bu arada henüz tamamlanmamış olan ve 1943 yılında Milli Eğitim Bakanlığı'nca yayımına başlanan «Türk Ansiklopedisi» anılmaya değer. Yine M. Eğitim Bakanlığınca 1940tan beri yayımlanan ve İslam alemine ait konuları bir araya getiren «İslam Ansiklopedisi» de yurt içinde olduğu kadar, yabancı ülkelerde de ilgi gören bir eserdir.

Batı'da yayımlanan ünlü ansiklopediler arasında ise şunlar sayılabilir: Fransızların «Larousse» si; İngilizlerin «Encyclopedia Britannica» sı ve «Caxton Encyclopedia» sı; Almanların «Der Grosse Brockhause» ile «Meyer» i, Amerikalıların «The Encyclopedia Americana» sı ve «The American Peoples Encyclopedia» sı; İtalyanların «Enciclopedia Italiana» sı. Ansiklopedinin iki önemli özelliği, konuların metodik düzenlenmesi ve her şeyi içine almasıdır. Kelime olarak eski Yunancadaki dairesel eğitim veya bugün genel eğitim dediğimiz bir kelimeden gelmektedir. Buradaki bilgiden, bilinmeye değer bilgi manası anlaşılmalıdır.

Ansiklopediden de, hazırlayanların önemli kabul ettiği konular hakkında kesin bilgi vermesi beklenir. Tarihi tetkiklerden anlaşıldığına göre ilk ansiklopedinin Platon’un talebelerinden Speksippus tarafından M.Ö. dördüncü asırda yazıldığı tahmin edilmektedir. Ortaçağda, bütün bilgilerin tek bir ciltte toplanması için büyük gayretler sarfedilmiştir. Bunlardan biri Dominikli yazar Beauvais’li Vincent tarafından hazırlanmış olup, yazarın ifadesiyle zamanın bütün bilgilerini ihtiva etmekteydi. On yedinci asrın sonlarında ve 18. asrın başlarında alfabetik sıraya göre düzenlenmiş ansiklopedilerin yayınlandığı görülmektedir.

Bunlardan ilki, 1704’te İngilizce olarak yayınlandı. Daha sonraki senelerde yayınlanan ansiklopediler, 1751-1772 arasında 17 cilt ve ilave iki cilt halinde yayınlanan ortak bir çalışma sonucu, bir yazar yerine pekçok mütehassıs kişi tarafından hazırlanan ve genel sistemi yayınlayanlar tarafından tespit edilen bir eser olarak ortaya çıkmıştır. Bu yol modern ansiklopedileri hazırlatanların hemen hepsi tarafından benimsenmiştir. Böylece ansiklopedi daha doğru bilgiler verirken eserin daha geniş ve tarafsız olması da sağlanmıştır. İngilizlerin meşhur Encyclopedia Britannica'sı, Fransızların Encyclopédie’si ile hemen hemen aynı zamanda yayınlanmıştır. 1768-1771 arasındaki ilk baskısından itibaren kendine has bir özelliğe sahip olmuştur. Büyük ikinci baskısı 1910-1911’de yayınlanmıştır. 1929’daki 14. baskısından itibaren 24 cilt olarak ABD’de yayınlanmaktadır.

Ansiklopedi yayını, 19. yüzyılda yayılmış ve hemen hemen her ülke, kendi ansiklopedisine 20. yüzyılın ortasında sahip olmuştur. Başlıca Enciclopedia İtaliana (İtalyanca, 1925), Enciclopedia Universal İlustrada (İspanyolca), Encyclopedia Americana (İngilizce) ve 30 cild olarak ve 1957 - 1960 arasında ikinci baskısı yayınlanan Bolşaya Sovetskaya Entsiklopedya (Rusça) 93 cild olarak yayınlanmıştır. Almanya ise 18. asır geleneğine sadık kalarak Grosse Brockhaus adlı eserin 16. baskısını Brockhaus Conversationslexion ismi altında yayınlamıştır.

1961’de yayınlanan Meyers Neunes Lexicon ise bunun bir taklididir. Ancak bu iki eser için, normal lügatlarda bulunan kelimeleri ihtiva ettiklerinden ansiklopedik lügat olarak sınıflamak yerinde olur. 1935’te kurulan Encyclopedia Françoise 21 ciltlik bir eser olarak planlanmıştır. Lügat ansiklopedi olarak ün yapmış olan İtalyan Dizionaria Enciclopedica ve Fransız, Larousses’u da önemli eserlerdir. İslam dünyasında ve Türkiye’de ansiklopedi : Müslümanlar ansiklopedi karşılığında Külliyat, Dairat-ül-mearif, Muhit-ül-mearif, Kamus, Mevdua, Tabakat ve Mevsu’at gibi isimler kullanmışlardır. islam tarihinde ve Osmanlı Devletinde yapılan ansiklopedi çalışmalarının pek azı genel ansiklopedi niteliğindedir. Genel ansiklopedi niteliğini kazananların bazıları şunlardır:

Farabi’nin İhsau’l-Ulum ve Et-Ta’lim-us-Sani’si, İbn-i Sina’nın Eş-Şifa’sı, Resail-i İhvan-ı Safa, Ebu Hayyan Tevhidi’nin risale fi’l-Ulum’u, Şah Veliyyullah Dehlevi’nin Huccet-ullah-il-Baliga’sı, Nev’i’nin Netayicü’l-Fünun’u, Taşköprüzade’nin Miftah-us-Seade’si (Bu eser müellifin oğlu tarafından Mevduat-ul-Ulum adıyla Türkçeye tercüme edilmiştir.); ayrıca katip Çelebi’nin Keşf-üz-Zünun’u, Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Marifetname’si, Şemseddin Sami’nin Kamus-ul-A’lam’ı, Emrullah Efendinin Muhit-ul-Mearif’i (1900), Mehmed İzzet’in Rehber-i Umur-i Beytiyye’si (3 cilt, 1908), Ali Seydi’nin Musavver Dairet-ul-Mearif’i, Ahmed Rıfat’ın Lugat-ı tarih ve Coğrafya’sı (1881), Batrik el-Bustani’nin Dairet-ul-Mearif’ini (1900) saymak gerekir.

Özel manada ansiklopedik eserler çok daha fazla telif edilmiştir. Bunlar değişik isimler altında toplanmışlardır. Daha ziyade kullanılan tabir tabakattır. İbn-i Sa’d’ın Tabakat’ı, İbn-i Subki’nin Tabakat-ül-Kübra’sı, İbn-i Cülcül’ün Tabakat-ül-Etibba ve’l-Hükeması’nı zikredebiliriz. Ayrıca tıp sahasında İbn-i Sina’nın El-Kanun fi’t-Tıp, Zekeriya Razi’nin El-Havi’si, edebiyat sahasında Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lugat-it-Türk’ünü sayabiliriz. Cumhuriyet devrindeki ansiklopedik çalışmalara gelince; ilk yayınlanan ansiklopedi hayat Ansiklopedisi’dir. Daha sonra 1940’ta İslam Ansiklopedisi yayınlanmıştır. 1943’te İnönü Ansiklopedisi, (1950’den sonra türk Ansiklopedisi olarak yayınını tamamlamıştır). 1961’de Hayat Yayınlarının hazırladığı Hayat Ansiklopedisi, 1968’de Arkın Kitabevinin çıkardığı cumhuriyet Ansiklopedisi ilk genel ansiklopedilerdir. Son yıllarda ise genel ve özel birçok ansiklopedi çıkarılmaktadır.

Sözlükte "ansiklopedi" ne demek?

1. Bütün bilim, sanat dallarını tek ya da bir arada yöntemli olarak inceleyen yapıt, bilgilik.

Ansiklopedi kelimesinin ingilizcesi

n. encyclopaedia [Brit.], encyclopedia, cyclopaedia [Brit.], cyclopedia, book or set of books containing alphabetically arranged information on many subjects
Köken: Fransızca

Ansiklopedi ne demek? (Ekonomi)

(Encylopedia) Fransızca "encyclopedie" kelimesinden dilimize geçme. Onun da kökeni Yunanca’dır. Yunanca’da "kyklos" çevre ve "paideia" öğretim anlamına gelir. Böylece, kelime anlamı çevre öğretimi biçimindedir. Günümüzde ansiklopedi, bilim ve sanat dallarını ayrı ayrı veya tümü bir arada sistematik biçimde inceleyen eser anlamına gelir.